Har kuni amal qilish kerak bo'lgan 10 ta kibergigiyena qoidasi
Jismoniy gigiyena qanday har kuni qo'l yuvish, tish tozalash kabi oddiy odatlardan iborat bo'lsa, kibergigiyena ham xuddi shunday — kichik, lekin muntazam amal qilinadigan raqamli odatlar to'plamidir. Ko'pchilik odamlar kiberxavfsizlikni faqat murakkab dasturlar yoki qimmat xizmatlar bilan bog'laydi, ammo aslida eng katta himoya kundalik odatlardan boshlanadi.
Birinchi va eng muhim odat — kuchli va noyob parollar yaratish. Har bir xizmat uchun alohida, kamida o'n ikki belgidan iborat, harf, raqam va maxsus belgilar aralashgan parol ishlatish kerak. Bitta parolni barcha hisoblarda takrorlash — bitta kalitni uy, mashina va seyfga bab-baravar berish bilan barobar. Agar bitta xizmat buzilsa, firibgar xuddi shu parol bilan boshqa hisoblaringizga ham kirishga urinadi.
Ikkinchi qadam — ikki bosqichli himoyani (2FA) yoqish. Parol o'g'irlangan taqdirda ham, telefoningizga keladigan kod bo'lmasa, firibgar hisobingizga kira olmaydi. Uchinchisi — dasturiy ta'minotni doimiy yangilab turish, chunki eski versiyalarda ochiq qolgan zaifliklardan aynan shu firibgarlar foydalanadi.
To'rtinchi qoida — shubhali xat va havolalarga ehtiyot bo'lish. Noma'lum manzildan kelgan xabarlarni ochmaslik, ayniqsa ularda havola yoki ilova bo'lsa. Beshinchisi — ochiq Wi-Fi tarmoqlaridan foydalanganda ehtiyot bo'lish: kafe yoki bekatdagi bepul internet orqali bank ilovasiga kirish xavfli, chunki bunday tarmoqlarda trafik osongina kuzatilishi mumkin. Bunday holatda VPN ishlatish tavsiya etiladi.
Oltinchi odat — muhim fayllarni muntazam zaxiralash. Kompyuter buzilishi, telefon yo'qolishi yoki virus hujumi natijasida ma'lumot yo'qolishi mumkin, zaxira nusxa esa bunday holatlarda yagona najotdir. Ettinchisi — shaxsiy ma'lumotlarni keraksiz joyda oshkor qilmaslik: pasport raqami, uy manzili yoki telefon raqamini har qanday saytga kiritavermaslik kerak.
Sakkizinchi qoida — ishonchli antivirus va xavfsizlik dasturlaridan foydalanish, ular zararli dasturlarni o'z vaqtida aniqlab, oldini oladi. To'qqizinchisi — ijtimoiy tarmoqlarda ehtiyot bo'lish: maxfiylik sozlamalarini tekshirish, joylashuv va shaxsiy ma'lumotlarni ommaga oshkor qilmaslik. Va nihoyat, o'ninchi qoida — umumiy foydalanishdagi kompyuter yoki qurilmadan ish tugagach hisobdan chiqishni unutmaslik, aks holda keyingi foydalanuvchi hisobingizga bemalol kira oladi.
Ushbu o'n qoida alohida-alohida oddiy tuyulishi mumkin, ammo birgalikda ular kuchli himoya devorini tashkil qiladi. Kibergigiyena — bir martalik chora emas, balki har kuni takrorlanadigan odat. Xuddi tish tozalash kabi, uni kundalik hayotingizning ajralmas qismiga aylantirsangiz, raqamli dunyoda o'zingizni va yaqinlaringizni ancha xavfsizroq his qilasiz.